… và cây đời vẫn mãi xanh tươi | Bài viết về giáo dục

Home

Bài viết

Bài viết về giáo dục

… và cây đời vẫn mãi xanh tươi

Thứ tư, 27 Tháng 8 2008 15:58

Báo Công an TP Hồ Chí Minh số 1681 ra ngày 21/8/2008 có đăng bài Bệnh “vừa nói vừa dịch” của tác giả A.H.
Điều đáng ghi nhận là tác giả đã xuất phát từ lòng yêu tiếng Việt, ý thức giữ gìn sự trong sáng của tiếng mẹ đẻ mà nêu lên một vấn đề đáng báo động trong tình hình sử dụng ngôn ngữ hiện nay, đó là việc nói viết lặp nghĩa, thừa từ mà tác giả gọi nôm na là bệnh vừa nói vừa dịch.

Sinh thời, một nhà ngôn ngữ học kiệt xuất của nước ta, phó giáo sư Cao Xuân Hạo cũng kịch liệt lên án cái tệ nói thừa từ này. Ông giễu cợt thói sính nói chữ hoa mỹ đến mức thành bệnh theo kiểu ánh nắng mặt trời (ngoài mặt trời ra thì làm gì có ánh nắng?), lòng quyết tâm (lòng = tâm), cây cổ thụ (cây = thụ)…

Tác giả A.H đã gặp gỡ với giáo sư Cao Xuân Hạo ở quan điểm nói trên. Tuy nhiên có một số ví dụ minh họa mà tác giả A.H đưa ra, theo chúng tôi là cần phải xem xét lại vì nó không phù hợp với luận điểm tác giả đã nêu, như các tổ hợp sông Hồng Hà, núi Thái Sơn, đường quốc lộ…

Xét tổ hợp từ núi Thái Sơn, ta thấy rõ sự trùng lắp về mặt ngữ nghĩa giữa yếu tố Việt: núi với yếu tố Hán: sơn. Tuy nhiên, khi lĩnh hội nghĩa của một đơn vị ngôn ngữ, một cách tự nhiên nhất, người ta sẽ lĩnh hội nghĩa nguyên khối, nghĩa tổng hợp chứ không mấy ai lại đi chiết tự để hiểu nghĩa của từng yếu tố riêng rẽ. Ví như từ hoa quả, không phải bao gồm 2 loại là hoa và quả mà chỉ chung sở chỉ là trái cây (hoàn toàn không có ý chỉ hoa), vậy: “ăn hoa quả” là ăn trái cây, chứ không phải là ăn hoa và ăn quả. Tương tự, Thái Sơn, Hồng Hà, quốc lộ là một từ ghép Hán Việt có nghĩa nguyên khối, nghĩa biểu trưng mà khi sử dụng (nói/ nghe/ đọc/viết), người ta không bao giờ cảm nhận từ các yếu tố riêng rẽ hợp thành.

Cũng giống như thành ngữ, đặc điểm cơ bản nhất của từ ghép, đặc biệt là từ ghép tổng hợp, là nghĩa của chúng được hình thành theo quy luật biểu trưng, không lệ thuộc vào nghĩa của từng thành tố cấu tạo, mà đó là nghĩa khái quát, nghĩa tổng hợp do tất cả các thành tố tạo nên, nếu tách các thành tố ra khỏi tổ hợp, thành từng từ đơn thì nghĩa tổng hợp ấy sẽ bị mất.

Chúng ta cần lĩnh hội nghĩa của tổ hợp núi Thái Sơn (núi + Thái Sơn) như cách lĩnh hội nghĩa của các tổ hợp tương tự: núi Ngự Bình (núi + Ngự Bình), núi Bà Đen (núi + Bà Đen). Có như vậy, thì bài ca dao về ơn đức sinh thành có từ ngàn xưa của dân tộc ta – bài “Công cha như núi Thái Sơn…”, mới có thể tồn tại một cách lâu bền được.

Hơn nữa, đặc điểm của các từ ghép Hán Việt là khó có thể tách rời, và không thể sử dụng độc lập, ví như không bao giờ ta nói theo kiểu: sơn (núi) này cao quá, lâm (rừng) này rậm quá, hà (sông) này dài quá… cho nên không thể cảm nhận núi Thái Sơn = núi + thái + sơn, mà buộc phải kết hợp theo kiểu: núi +Thái Sơn.

Ngoài ra, chúng ta cũng cần quan tâm thêm một vấn đề khác là tập quán sử dụng ngôn ngữ của từng dân tộc. Đó chính là thói quen sử dụng từ ngữ, bất chấp đúng sai so với nghĩa gốc, hiện nó tồn tại ở dạng nào mang tính đại chúng thì nó vẫn cứ tiếp tục lưu hành mà không ai có thể cải biến được.

Ví như từ “tự vẫn”, nghĩa gốc là tự cắt cổ mà chết, nhưng hiện nay nó được dùng để chỉ nhiều kiểu chết khác như tự nhảy xuống nước chết (tự trầm), tự thắt cổ chết (tự ải)… Hoặc như tổ hợp: Bà mẹ Việt Nam anh hùng, nếu căn ke xét về nghĩa gốc thì phụ nữ phải gọi là anh thư mới chính xác về nghĩa.

Một số chương trình trên truyền hình cũng đã được góp ý về cách đặt tên sai như “gặp gỡ Người đương thời”, đúng ra phải là người đương đại vì đương thời thường là chỉ người … đã khuất của thời đại trước, làm sao mà gặp gỡ được. Hoặc Đường lên đỉnh Olympia, thì làm gì có cái đỉnh đó vì Olympia vốn là tên gọi của một … thung lũng v.v…

Hoặc lời xưng hô của hầu hết phát thanh viên trên các đài hiện nay: Thưa quý vị và các bạn… rõ ràng là thừa cụm từ “và các bạn”, vì đã bao trùm mọi đối tượng trong tổ hợp từ “quý vị” rồi…

Hoặc ai cũng biết người miền Bắc gọi là “lợn”, trong lúc phương ngữ phía Nam thì gọi là “heo”, thế nhưng những từ “cá heo”, “bánh da lợn” thì lại lưu hành trên toàn quốc, bất chấp thói quen sử dụng ngôn ngữ theo vùng miền.

Xét về phương diện ngôn ngữ học lịch đại thì một bộ phận không nhỏ từ vựng tiếng Việt hiện nay đã bị chuyển di nghĩa so với nghĩa gốc, có thể nghĩa hiện tại đã bị thu hẹp, mở rộng hoặc chuyển sang một nghĩa hoàn toàn khác xa với nghĩa gốc vốn có của nó. Đơn cử như từ “đểu cáng” hiện có nghĩa âm tính, chỉ sự lừa đảo, xảo trá, nhưng vốn nghĩa gốc của nó là chỉ người phu khiêng cáng, một nghề trong hàng vạn nghề bình thường của xã hội thời trước mà thôi.

Nói tóm lại, giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt là một việc làm rất quan trọng và rất cần thiết ở mọi lúc, mọi nơi. Nhưng trong quá trình sử dụng ngôn ngữ chúng ta cũng cần nên nắm vững một số đặc điểm, quy luật của nó để tránh trường hợp cảm nhận, đánh giá cực đoan, phiến diện. Và cuối cùng cần phải tôn trọng thực tế tập quán ngôn ngữ của dân tộc. Mọi lý thuyết ngôn ngữ học đều được xây dựng dựa trên thực tế hành chức của ngôn ngữ vốn có từ rất lâu đời, trải qua hàng ngàn thế hệ sử dụng; chứ không phải lý thuyết ngôn ngữ học được đặt ra nhằm bắt ngôn ngữ dân tộc phải ép mình đi theo hành lang lí thuyết đó.

Dù sao, cây đời vẫn mãi xanh tươi.

Đỗ Thành Dương
Trường Dự bị đại học dân tộc Trung ương Nha Trang
Email: Địa chỉ email này đã được bảo vệ từ spam bots, bạn cần kích hoạt Javascript để xem nó.